Çöl tozu Adana’ya nasıl gelir, ne zaman biter?

Bulut yok ama güneş soluk bir disk gibi görünüyor, Toroslar ufukta kayboldu, park hâlindeki arabanın üstünde ince, sarımsı bir tabaka var. Adana’da herkes bu görüntüyü tanır: çöl tozu gelmiştir.

Tozun yolculuğu

Çöllerde kuvvetli rüzgâr ince toz taneciklerini yerden kaldırır; tanecikler birkaç kilometre yüksekliğe çıkar ve hava akımıyla binlerce kilometre taşınır. Adana’ya iki yoldan gelir:

• Kuzey Afrika’dan. Akdeniz’de doğuya ilerleyen bir alçak basınç sisteminin ön tarafında kuvvetli güneyli rüzgârlar eser. Bu rüzgârlar Libya ve Mısır çöllerinden kalkan tozu bir iki günde Türkiye’nin güney kıyılarına getirir.
• Suriye ve Arabistan’dan. Güneydoğudan esen sıcak ve kuru rüzgârla gelir. Yol kısa olduğu için toz daha yoğun ve yere daha yakın olabilir.

En çok ne zaman

Toz taşınımı yılın her döneminde görülebilir ama en sık mart, nisan ve mayısta yaşanır. Bu aylarda Akdeniz’den geçen alçak basınç sistemleri hâlâ sıktır, çöller ise kurumuş ve ısınmıştır. İkinci bir yoğunlaşma sonbaharda olur. Yaz ortasında Çukurova’da hâkim olan deniz esintisi tozu genellikle uzak tutar.

Ne kadar sürer

Bir taşınım çoğunlukla bir ile üç gün sürer. Sonu iki şekilde gelir: ya rüzgâr kuzeye döner ve temiz hava gelir, ya da yağış başlar ve tozu yere indirir. İkinci durumda çamur yağmuru yağar; her damla içinde toz taşır, kuruduğunda kahverengi leke bırakır.

Çöl tozu sayfası önümüzdeki dört gün için toz yoğunluğunu saat saat gösterir; taşınımın ne zaman en yoğun olacağını ve ne zaman biteceğini oradan izleyebilirsiniz.

Değerler nasıl okunur

Toz yoğunluğu, bir metreküp havadaki toz miktarı olarak mikrogramla ölçülür.

• 20’nin altı: toz yok denecek kadar az.
• 20–50: hafif. Ufuk bulanık görünür, çoğu kişi fark etmez.
• 50–150: belirgin. Gökyüzü soluklaşır, yüzeylerde toz birikir. Hassas kişiler etkilenir.
• 150 ve üzeri: yoğun. Görüş düşer; herkesin açık havada eforu azaltması gerekir.

Sağlık

Çöl tozunun büyük bölümü 10 mikrondan küçük parçacıklardan oluşur ve solunum yollarına girer. Astım ve KOAH hastalarında nefes darlığı ve öksürük, sağlıklı kişilerde boğaz kuruluğu ve göz yanması yapabilir. Yoğun günlerde:

• Pencereleri kapalı tutun, çamaşırı içeride kurutun.
• Açık havada koşu ve bisiklet gibi nefesi hızlandıran sporları erteleyin.
• Araçta iç hava dolaşımını açın.
• Lens yerine gözlük kullanın.
• Astım ilacı kullananlar ilaçlarını yanlarında bulundursun.

Araç ve ev

Toz tanecikleri serttir. Aracı kuru bezle silmek boyayı çizer; bol suyla yıkayın. Çamur yağmurundan sonra güneş panellerinin üretimi düşer, yıkanmaları gerekir. Klima filtreleri toz dönemlerinin ardından temizlenmelidir.

Tarım

Yaprak üzerine çöken toz, fotosentezi azaltır; çiçek dönemine denk gelirse tozlaşmayı etkileyebilir. Öte yandan çöl tozu demir ve fosfor gibi mineraller taşır; uzun vadede toprağa ve denize besin sağlar.